De bouw van de kerk gebeurde in 4 fasen tussen 1170 en 1275.
1) de toren (ca. 1170)
De Romaanse westertoren, op een vierkantig grondplan (ca. 8 m op 8 m), zonder steunberen, is opgebouwd uit witte zandsteen, afkomstig uit steengroeven rond Steenokkerzeel en was oorspronkelijk bekroond met een vierkante spil.
2) de beuken: 4de kwart XIIde eeuw (1175-1200)
3) zuider-transept, koor, viering en onderbouw van het noorder-transept (ca. 1230-1250)
Het koor en het transept zijn opgebouwd uit zorgvuldig gekapte witte zandsteen, hier en daar afgewisseld met bruine ijzerzandsteen.
De vlakke koorafsluiting wordt doorbroken door een groot en mooi roosvenster, zeer zeldzaam in deze bouwperiode, nog steeds voorzien van het originele maaswerk in ijzerzandsteen, met een centrale zeslobbige roos, omringd door zes grotere cirkels.
4) noordertransept en traptorentje (ca. 1275)
Dit transept verschilt merkelijk met het zuidertransept en het koor. Men zit duidelijk in een nieuwe bouwstijl. Men merkt dit vooral aan de grotere lichtinval: twee grote, gotische spitsboogramen met maaswerk, één in de noordermuur en één in de oostermuur, doorbreken de muurvlakken én een “oculus” of ossenoog in de westermuur maken zo van dit noordertransept het best verlichte deel van de hele dwarsbeuk.
Pas later, voor het eerst vermeld in 1655, is een sacristie aangebouwd in de zuid-oosthoek tussen koor en zuidertransept.
Rampzalige gebeurtenissen in de 16de eeuw
Bij de brand van de kerk, aangestoken door de Geuzen rond 1580, zijn de beuken en de toren totaal vernield
We zitten dan volop in de 80-jarige oorlog (1568-1648) tussen Spanje en de opstandige .
Heropbouw van de kerk in de 17de eeuw
In 1617 is de toren van de kerk hersteld, met gelden van de kerkfabriek. Maar gedurende deze eeuw werden aan de kerk regelmatig vernielingen aangebracht door zowel “Hollanders” als “Crawaten” (Kroatische huurlingen in dienst van de koning. Men moest herhaaldelijk opnieuw beginnen met de schade te herstellen.
Evolutie in de 18de eeuw
Ook deze eeuw is gekenmerkt door vernielingen, brandstichting en herstellingen. In deze eeuw wer het Robustelly-orgel geplaatst. Na deze eeuw zijn er geen ingrijpende wijzigingen meer gebeurd.
Het kerkinterieur
De klokken
De oudste nu nog aanwezige klok heeft als opschrift:
SANCTE NICOLAE - ORA PRO NOBIS - JUDOCO VAN HOVEN ET IOANNE GEYSELINCKX ECCLESIE AEDITUIS ANNO 1669.
Het orgel
Reeds in de 16de eeuw was er een orgel in de kerk van Herent aanwezig. Dit orgel is verloren gegaan tijdens de brand van de kerk rond 1580.
In 1770. werd door de Luikse orgelbouwer Robustelly een orgel geplaatst in de kerk. Dit werd meer dan 200 jaar later gerestaureerd en terug in de kerk geplaatst in 1997, nadat vloerverwarming in de kerk werd aangelegd.
Predikstoel
De eikenhouten predikstoel die er nu staat is van 1775 gebeeldhouwd door de gebroeders Nuten. Op de kuip van de predikstoel prijken afbeeldingen van de 4 evangelisten. De trap is mooi versierd met rocaille-motieven, typisch voor de Lodewijk XV stijl.
Biechtstoelen
Rond 1776 werden de huidige drie vaste biechtstoelen in eikenhout in de linker- en de rechterdwarsbeuk en in de rechterzijbeuk geplaatst. De makers hiervan worden niet eenduidig aangetoond – de gebroeders Nuten ofwel L.J. Bovisse en beeldhouwer P.J.Collin.
Vanen
In 1660 worden als nieuwe aanwinsten vermeld: “due vexille ex damasceno”, d.w.z. “twee vaandels uit damast”. Het blauwe is het vaandel van “Onze-Lieve-Vrouw-Licht-der-Blinden” en het rode is het “Vaandel van het H. Sacrament”.
Beelden
Het meest bekende kunstwerk is het miraculeuze “Onze-Lieve-Vrouw met Kind”, genoemd “Onze-Lieve-Vrouw-Licht-der-Blinden”. Het beeld zou dateren uit het midden van de 17e of 16e eeuw. Het is bij dit beeld dat eertijds duizenden bedevaarders hun heil zochten tegen blindheid en oogziekten, zoals kan opgemaakt worden uit teksten van 1786. (zie vroeger: Onze-Lieve-Vrouwverering). In 1998 - 1999 werd het behandeld in het restauratieatelier van Jacques Vereecke te Brussel
Het gepolychromeerde houten beeld van de H. Cornelius, paus is waarschijnlijk uit het einde van de 16de of het begin van de 17de eeuw.
De gepolychromeerde houten beeldengroep Sint-Anna-ten-Drieën, zou dateren uit de tweede helft van de 17de eeuw. Het bevindt zich in de linkerdwarsbeuk naast de biechtstoel.
-----------------------
Bron: Geschiedenis van Herent, van prehistorie tot 21ste eeuw, Marcel Piot, 2003 Genootschap voor Heemkunde Herent, ISBN: 90-807138-1-3